Elmi adın əldə edilməsi alimin karyerasında əsas mərhələlərdən biridir. Bunun üçün tədqiqatçı xeyli səy, resurs və vaxt sərf etməli, həmçinin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qiymətləndirməsindən keçmək üçün bir sıra tələbləri yerinə yetirməlidir. Anlaşılmazlıqların qarşısını almaq və elmi adın alınmasının uğurla baş tutması üçün tədqiqatçı rəsmi tələbləri yaxşı bilməlidir. Məqaləmizdə biz Azərbaycanda elmi ad almaq üçün aktual tələblərdən, eləcə də 2026-cı ildəki tendensiyalardan danışacağıq.
Azərbaycanda iki əsas elmi ad mövcuddur – dosent və professor. Azərbaycan Respublikasının «Elm haqqında» Qanunu ümumi normativ baza rolunu oynayır, elmi adların verilməsi qaydası isə 11 iyun 2019-cu il tarixli 728 nömrəli Prezident Fərmanı ilə müəyyən edilir. Həmin Fərmanla «Elmi adların verilməsi qaydası haqqında Əsasnamə» təsdiq edilmişdir. Bu qaydalar 26 noyabr 2022-ci il tarixli 1888 nömrəli Fərmanla edilmiş dəyişikliklər nəzərə alınmaqla qüvvədədir.
Dosent elmi adının alınması üçün tələblər
Mövcud tələblərə əsasən, dosent adı elmi və ya elmi-pedaqoji fəaliyyət üzrə verilir. İddiaçı elmi dərəcəyə malik olmalı, elmi müəssisədə və ya ali təhsil müəssisəsində müvafiq vəzifədə çalışmalı və tələb olunan staja sahib olmalıdır. Əsasnamədə qeyd olunur ki, iddiaçı müvafiq elmi və ya elmi-pedaqoji iş stajına, habelə müəyyən olunmuş vəzifədə iş təcrübəsinə malik olmalıdır. Konkret olaraq, söhbət ən azı 3 il müvafiq stajdan və ən azı 1 il tutduğu vəzifədə işləməkdən gedir.
Stajdan əlavə, dosent üçün elmi nəşrlərin olması da vacibdir. İddiaçı ya monoqrafiya, ya da tədris-metodik əsər, eləcə də məqalələr və konfrans materialları hazırlamalıdır. Eyni zamanda, beynəlxalq nəşrlərdə elmi məqalələrin dəqiq sayı elm sahəsindən asılıdır.
Ayrıca vacib məqam ondan ibarətdir ki, AAK yalnız elmi nəşrlərin sayına dair tələblər irəli sürmür, həm də nəşrin məhz hansı məlumat bazalarında indeksləndiyini yoxlayır. Komissiya nəşrlər üçün beynəlxalq məlumat bazalarının siyahısını, həmçinin sahələr üzrə tələb olunan nəşrləri təsdiqləyib və dosent adının alınması üçün iş hazırlanarkən məhz bu siyahılara əsaslanmaq lazımdır.
Yekunlaşdıraraq qeyd edək ki, dosent adını almaq üçün sadəcə beynəlxalq nəşrdə məqalənin olması kifayət deyil. Vacibdir ki, həmin məqalə konkret elm sahəsi üzrə AAK-ın rəsmi siyahısı çərçivəsində tanınsın. Aşağıda biz dosent elmi adının alınması üçün aktual tələblərə uyğun cədvəl hazırlamışıq və bu tələblər elm sahəsindən asılı olaraq bir-birindən fərqlənə bilər.
| Elmi fəaliyyət üzrə | Elmi-pedaqoji fəaliyyət üzrə | |
| Kim iddia edə bilər | Fəlsəfə doktoru (PhD) və ya elmlər doktoru elmi dərəcəsi olan şəxslər. | PhD və ya elmlər doktoru elmi dərəcəsi olan şəxslər. |
| Minimum staj | Ən azı 3 il elmi fəaliyyət stajı. | Ən azı 3 il elmi-pedaqoji fəaliyyət stajı. |
| PhD dərəcəsini aldıqdan sonra əlavə tələb | Ya ixtisas üzrə həcmi ən azı 200 000 simvol olan monoqrafiya, ya da ən azı 2 elmi dərəcə iddiaçısının hazırlanması. | İxtisas üzrə ümumi həcmi ən azı 200 000 simvol olan tədris-metodik iş / işlər. |
| Elmi məqalələr | İxtisas üzrə ən azı 3 elmi məqalə. Məqalələrin sayı sahədən asılı olaraq dəyişə bilər. | İxtisas üzrə ən azı 3 elmi məqalə. Məqalələrin sayı sahədən asılı olaraq dəyişə bilər. |
| Bunlardan beynəlxalq nəşrlərdə indekslənənlər | Humanitar və ictimai elmlər üçün – minimum 1; dəqiq və təbiət elmləri üçün – minimum 2. | Humanitar və ictimai elmlər üçün – minimum 1; dəqiq və təbiət elmləri üçün – minimum 2. |
| Konfranslar / tezislər | Ən azı 2; bunlardan minimum 1-i xaricdə keçirilmiş beynəlxalq tədbirin nəticələrinə əsasən olmalıdır. | Ən azı 2; bunlardan minimum 1-i xaricdə keçirilmiş beynəlxalq tədbirin nəticələrinə əsasən olmalıdır. |
Professor elmi adını almaq üçün nə tələb olunur?
Mövcud Əsasnaməyə əsasən, professor adı elmi və ya elmi-pedaqoji fəaliyyət üzrə verilir. İddiaçı artıq elmi dərəcə və dosent adı almış olmalıdır, bəzi sahələr – mədəniyyət, incəsənət, memarlıq, hərbi iş, bədən tərbiyəsi və idman üzrə isə xüsusi qaydalar tətbiq oluna bilər. İddiaçıya qoyulan tələblər daha yüksəkdir; iş stajı, elmi nəşrlər, metodik fəaliyyət, elmi rəhbərlik nəticələri, həmçinin beynəlxalq aktivlik nəzərə alınır.
Nəşrlərin sayı elm sahəsindən asılı olaraq dəyişə bilər. 2022-ci il dəyişikliklərindən sonra bəzi iddiaçılar üçün tələblərin bir hissəsinin h-index vasitəsilə alternativ qaydada yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulub. İddiaçının nəşrlər siyahısında humanitar və sosial elmlər üçün ən azı 5, dəqiq və təbiət elmləri üçün isə ən azı 10 h-index olmalıdır (özünə istinadlar nəzərə alınmadan) və bu göstəricilər Komissiyanın müəyyən etdiyi beynəlxalq məlumat bazalarında olmalıdır.
Aşağıda professor elmi adının alınması üçün qüvvədə olan tələblərin ümumiləşdirilmiş cədvəli təqdim olunub. Lakin nəzərə alın ki, nəşrlərin sayı ilə bağlı tələblər konkret elm sahəsindən asılıdır.
| Elmlər doktoru elmi dərəcəsi olan şəxslər üçün | Fəlsəfə doktoru (PhD) dərəcəsi və dosent elmi adı olan şəxslər üçün | |
| Minimum iş stajı | Ən azı 5 il elmi-pedaqoji staj. | Ən azı 10 il elmi-pedaqoji staj. |
| Monoqrafiya | İxtisas üzrə həcmi ən azı 400 000 işarə olan monoqrafiya. | Komissiyanın siyahısında olan nəşriyyatda xaricdə çap olunmuş fərdi monoqrafiya. İşin həcmi ən azı 400 000 işarə olmalı və PhD dissertasiyasını təkrarlamamalıdır. |
| Tədris-metodik iş | Professor üçün müvafiq VAK bloklarında tədris-metodik işlər / dərsliklər də nəzərə alınır. | Dosent elmi adını aldıqdan sonra ümumi həcmi ən azı 400 000 işarə olan fərdi tədris-metodik iş / işlər tələb olunur. |
| Konfranslar / tezislər | Ən azı 3, onlardan minimum 1-i xarici nəşrdə dərc olunmalıdır. | Ən azı 5, onlardan minimum 2-si xarici nəşrdə dərc olunmalıdır. |
| Elmi məqalələr | Məqalələrin sayı elm sahəsindən asılıdır. Konkret tələblərlə Komissiyanın ümumiləşdirilmiş cədvəlində tanış olmaq olar. | Dosent elmi adını aldıqdan sonra tələb olunan məqalələrin sayı VAK-ın sahəvi cədvəllərinə əsasən müəyyən edilir. Bu göstəricilər hər bir ixtisas üçün fərqlidir. |
| h-index | Professor elmi adının alınması üçün müvafiq bloklarda tələblərin yerinə yetirilməsi variantlarından biri kimi istifadə olunur. | Humanitar və ictimai elmlər üçün H-index – ən azı 5, dəqiq və təbiət elmləri üçün – ən azı 10, özünəistinadlar olmadan. |
Yekun olaraq, Azərbaycanda elmi ad sadəcə dissertasiya müdafiəsindən sonra formal bir mərhələ deyil. Dosent və professor üçün eyni anda bir neçə aspekt təsdiqlənməlidir: vəzifə, staj, elmi nəşrlərin mövcudluğu və s. Dövlət qiymətləndirmə sistemi yalnız elmi dərəcənin mövcudluğuna deyil, həm də tədqiqatçının peşəkar mühitdə nə dərəcədə fəal və görünən olmasına yönəlmişdir.
2026-cı ildə elmi ad almaq üçün tələblərlə bağlı tendensiyalar
Hazırda professor və dosent elmi adlarının alınması qaydasını və tələblərini müəyyən edən rəsmi sənədlər Azərbaycan Respublikasının «Elm haqqında» Qanunu və 11 iyun 2019-cu il tarixli 728 nömrəli Prezident Fərmanıdır (2022-ci il yenilənməsi də daxil olmaqla). Bu məqalənin hazırlanması zamanı biz 2019-cu il Əsasnaməsini 2022-ci il dəyişiklikləri ilə birlikdə ləğv edən və ya əvəz edən yeni normativ aktlar aşkarlamadıq.
Aşağıda 2026-cı ildə getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanacaq tələbləri ayırd etmişik.
Elmi nəşrlərin rolunun artması
Nüfuzlu beynəlxalq nəşrlərdə elmi məqalələrin rolunun güclənməsi ən ehtimal olunan tendensiyadır. AAK bəyan etmişdir ki, Web of Science və Scopus-dakı məqalələrə dair tələblər sərtləşdirilib, həmçinin müxtəlif sahələr üzrə beynəlxalq məlumat bazalarının siyahısı artıq Komissiya tərəfindən müəyyən edilib. Bu isə onu göstərir ki, 2026-cı ildə beynəlxalq nüfuzlu nəşrlərdə indekslənən yüksək keyfiyyətli elmi məqalələrin rolu böyük ehtimalla daha da artacaq.
h-index-ə diqqətin güclənməsi
Digər mühüm məqamlardan biri də vurğunun nəşrlərin sayından onların keyfiyyətinə keçməsidir ki, bu da sitatlarda və müvafiq olaraq h-index-də öz əksini tapır. Bunu 2022-ci il dəyişikliklərində də görmək olar, çünki professor adının alınması qaydalarına tələblərin yerinə yetirilməsinə alternativ kimi h-index daxil edilmişdir. 2026-cı ildə yalnız elmi nəşrlərin sayına deyil, həm də onların keyfiyyətinə diqqətin qorunub saxlanılacağını gözləmək olar.
Elmi jurnalların keyfiyyətinə nəzarət və akademik dürüstlük
2025-ci ildə Komissiya birbaşa bildirmişdi ki, təqdim olunmuş materialların bir hissəsində metodoloji zəifliklər, sitat gətirmə qaydalarının pozulması, plagiat və akademik etika ilə bağlı problemlər aşkar olunub. Komissiya ayrıca «yırtıcı» jurnallarda dərc olunan nəşrlərə nəzarəti vurğulamışdı. Həmçinin AAK qeyd etmişdi ki, təqdim olunan dissertasiya və attestasiya materiallarının təxminən 30%-i elmi dərəcənin və ya elmi adın verilməsindən imtina ilə nəticələnir. Bu isə onu göstərir ki, 2026-cı ildə təqdim olunan materiallara dair tələblər daha da sərtləşə, seçim proseduru isə daha diqqətli ola bilər.
Gördüyümüz kimi, hər bir alim elmi ad almağa hazırlığa başlamazdan əvvəl rəsmi Qanunlar, Əsasnamələr və ya Ali Attestasiya Komissiyasının bəyanatları ilə müəyyən edilən qüvvədə olan tələblərlə tanış olmalıdır. 2026-cı ildə iddiaçılara və materiallara dair tələblər daha sərt ola bilər ki, bunu da Komissiya üzvlərinin bəzi bəyanatları göstərir.
Dissertasiya müdafiəsi üçün nəşrə ehtiyacınız var? «Elmi Nəşrlər» şirkətinə müraciət edin. Mütəxəssislərimiz işinizin auditini aparacaq və onu elan olunmuş tələblərə uyğunluq baxımından yoxlayacaqlar. Biz həmçinin məqsədlərinizə uyğun yüksək keyfiyyətli nəşri seçməyə kömək edəcəyik. Sualınız qaldı? Aşağıdakı formanı doldurun və menecerimiz sizinlə ən qısa zamanda əlaqə saxlayacaq. Birlikdə yeni elmi nailiyyətlərə doğru!
