Rəyləndirmə (peer-review) – Scopus və ya Web of Science bazasında indeksləşdirilən jurnalda məqalənin dərc olunması yolunda məcburi mərhələdir. Məhz bu mərhələdə əlyazmanın jurnalın elmi və redaksiya tələblərinə uyğun olub-olmadığı müəyyən edilir. Rəyləndirmənin hansı mərhələlərdən ibarət olduğunu, əlyazmanın qiymətləndirilməsi üçün hansı modellərin mövcud olduğunu və redaksiyanın qərarına necə reaksiya vermək lazım olduğunu nəzərdən keçirəcəyik.
Məqalə jurnala göndərildikdən sonra rəyləndirmə necə aparılır?
Əlyazma göndərildikdən sonra jurnalın redaksiyası ilkin yoxlama aparır – bu mərhələ desk review adlanır. Bu zaman mövzunun nəşrin profilinə uyğunluğu, məqalənin jurnalın tələblərinə əsasən tərtib olunması və mətnin unikallığı qiymətləndirilir. Material bu yoxlamadan keçmirsə, məqalə rəyçilərə göndərilmədən rədd edilir – bu, desk rejection adlanan ssenaridir.
İlkin seçimdən keçən əlyazmalar bir və ya bir neçə xarici rəyçiyə – eyni elm sahəsində çalışan alimlərə – göndərilir; adətən bir məqalənin qiymətləndirilməsinə bir ilə üç arasında mütəxəssis cəlb olunur. Rəyləndirmənin müddəti bir neçə həftədən bir neçə aya qədər dəyişir və redaksiyanın iş yükündən, rəyçilərin əlçatanlığından və sahənin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Qiymətləndirmənin nəticələrinə əsasən redaksiya əlyazmanın taleyi barədə qərar qəbul edir; bu zaman rəyçilərin tövsiyələrini nəzərə alır, lakin onlara hərfi mənada əməl etmək məcburiyyətində deyil.
Əlyazmanın rəyləndirilməsinin əsas modelləri
Rəyləndirmə formatı hər bir jurnalın öz siyasəti ilə müəyyən edilir və onun rəsmi saytında göstərilir. Ən geniş yayılmış modellər bunlardır:
- birtərəfli anonim rəyləndirmə (single-blind) – rəyçi müəllifin kimliyini bilir, lakin müəllif rəyçinin kim olduğunu bilmir
- ikitərəfli anonim rəyləndirmə (double-blind) – müəllifin və rəyçinin kimliyi bir-birindən gizli saxlanılır
- açıq rəyləndirmə (open peer review) – hər iki tərəfin kimliyi bir-birinə məlumdur, bəzən isə rəy məqalə ilə birlikdə dərc olunur
- nəşrdən sonrakı rəyləndirmə (post-publication review) – işin qiymətləndirilməsi dərc olunduqdan sonra da elmi ictimaiyyət tərəfindən davam etdirilir
Modelin seçimi qiymətləndirmənin sərtliyinə birbaşa təsir etmir, lakin prosesin iştirakçılarının anonimlik dərəcəsini müəyyən edir.
Rəyləndirmədən sonra redaksiya hansı qərarları qəbul edə bilər?
Rəyləndirmənin nəticələrinə əsasən jurnalın redaksiyası bir neçə tipik qərardan birini qəbul edir:
- Dəyişiklik olmadan qəbul – nadir hallarda rast gəlinir və adətən artıq yüksək səviyyədə hazırlanmış əlyazmalara aiddir.
- Kiçik düzəlişlər – müəllif məqalənin strukturunu dəyişməyən nöqtəvi düzəlişlər etməlidir.
- Ciddi düzəlişlər – metodologiyada, arqumentasiyada və ya əlyazmanın strukturunda daha dərin dəyişikliklər tələb olunur.
- Yenidən təqdim etmə – iş adi düzəliş çərçivəsindən kənara çıxan yenidən işlənməyə ehtiyac duyur və yeni müraciət kimi qəbul edilir.
- Məqalənin rədd edilməsi – material jurnalın profilinə və ya keyfiyyət tələblərinə uyğun gəlmir.
Müəllif rəyçilərin qeydlərinə necə reaksiya verməlidir
Rəyə cavab vermək məqalə üzərində işin ayrıca mərhələsidir, onun keyfiyyətindən isə çox vaxt redaksiyanın yekun qərarı asılı olur. Müəllif hər bir qeydə ardıcıl cavab verən müşayiət məktubu hazırlamalı, mətnə hansı dəyişikliklərin və hansı bölmədə edildiyini göstərməlidir. Əgər müəllif hər hansı qeydlə razılaşmırsa, şərhi cavabsız qoymaq əvəzinə öz mövqeyini məlumatlara və ya metodologiyaya əsaslanaraq izah etməsi məqsədəuyğundur. Qeydlərin bir hissəsinə reaksiya verilməməsi, düzəlişdən sonra belə məqalənin təkrar rədd edilməsinin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir.
Ən çox nə rədd edilməyə və ya nəşrin gecikməsinə səbəb olur?
Rəyləndirmə prosesində məqalənin rədd edilməsinin ən geniş yayılmış səbəbləri arasında mövzunun jurnalın profilinə uyğun gəlməməsi, zəif metodoloji baza və elmi yeniliyin kifayət qədər əsaslandırılmaması var. Nəşr etikasının pozulması halları – öz-özünə plagiat, yanlış sitat gətirmə və ya müəllif ilə rəyçi arasında mənafelər toqquşmasının gizlədilməsi – ayrıca bir qrup təşkil edir. Gecikmələr daha çox təşkilati amillərlə – uyğun rəyçilərin tapılması, düzəlişlərin həcmi və ya redaksiyanın ilin müəyyən dövründəki iş yükü ilə bağlıdır.
Məqalə ciddi düzəlişdən sonra ikinci dəfə rəyləndirməyə göndərildikdə də əlavə vaxt tələb oluna bilər. Bu səbəblərin dərk edilməsi müəllifə əlyazmanı əvvəlcədən korrektə etməyə və uzun baxılma riskini azaltmağa kömək edir.
Rəyləndirmə elmi nəşrlərin keyfiyyətinə nəzarətin əsas mexanizmi olaraq qalır və onun nəticəsi nadir hallarda yalnız bir amildən asılı olur. Jurnalın tələblərinə uyğun hazırlanmış əlyazma, əsaslandırılmış metodologiya və rəyçilərin qeydləri ilə diqqətli iş, məqalənin hansı kvartil jurnalına təqdim olunmasından asılı olmayaraq, uğurlu nəşr şansını xeyli artırır.
Məqalənizi jurnalda dərc etdirməyə hazırlaşırsınız? «Elmi Nəşrlər» şirkətinin mütəxəssisləri uyğun nəşrin seçilməsinə, əlyazmanın rəyləndirməyə hazırlanmasına kömək edəcək və nəşr prosesinin bütün mərhələlərində sizinlə birlikdə olacaqlar. Pulsuz konsultasiya almaq üçün aşağıdakı formu doldurun, menecerimiz qısa müddətdə sizinlə əlaqə saxlayacaq. Uğurlu nəşrə doğru!
